Dit artikel is geschreven vanuit de optiek van een lid van een loge onder het Grootoosten der Nederlanden. In die Nederlandse vrijmetselarij wordt gecompareerd in de voorhof. Deze vrijmetselarij heeft daarmee twee werkvormen: de Open Loge en de comparitie. Dat wordt vanzelfsprekend gevonden, maar dat is het helemaal niet.
Compareren, als vorm van broederlijke gespreksvoering, is omgeven met onduidelijkheden, misverstanden en vooral verschillen in opvatting.
Er is een groot verschil tussen loges, en dat verschil is lang niet altijd voedend. Ik heb dat gemerkt toen ik met mijn boekje ‘De verborgen spiritualiteit van de vrijmetselarij’ rond de veertig bouwstukken heb gehouden in het land. Ik heb in die periode van alles ervaren; van voorbeeldig samen zoeken naar verrijkende en verdiepende verbinding tot gelijkhebberige discussie tussen maçonnieke betweters, of een comparitie die het niveau van de bittertafel niet eens haalde. Ik ben wel eens ontdaan thuisgekomen. Een gesprek over het compareren is temeer nodig omdat er geen toegankelijke theorievorming bestaat over het compareren. Afgezien van een niet helemaal gelukte poging in een alweer wat oudere syllabus van het Instituut Maçonnieke Vorming, vinden we over het compareren niet of nauwelijks materiaal in de gekende maconnieke bronnen. Dat gebrek aan goede, vooral theoretische onderbouwing is jammer, want goed compareren kan bijdragen aan de beide wezenlijke.
Het doel van comparitie omschreven op de trap naar de entree van het GON-gebouw in Den Haag. Dit artikel bouwt voort op een eerder vierluik, verschenen in Thoth, over de omgangsvormen. Respectievelijk: ‘De koninklijke kunst van de harmonie’ (2016/1), ‘De schoonheid van het luisteren’ (2016/4), ‘De maçonnieke dialoog’ (2016/5) en ‘Maçonnieke waarden, normen en deugden’ (2017/3). Doeleinden van de vrijmetselarij: verhogen van zelfkennis en bijdragen aan een betere wereld. Compareren is in elk geval onderdeel van een ontwikkelingsproces, van elke individuele vrijmetselaar en van de broederkring als geheel. Hier zien we de altijd interessante dynamiek in de vrijmetselarij tussen het ik en het wij.
Wie serieus werk wil maken van het verbeteren van de kwaliteit van de arbeid waar het compareren betreft, doet er goed aan niet te ver van de maakbare werkelijkheid te gaan. Verder is het goed te bedenken dat goed compareren mogelijk hét woord voor de wereld is van de vrijmetselarij; wie weet meer nog dan het goud van de symboliek en de rituelen. In elk geval is duidelijk dat zoals het in Nederland gaat, het vrijwel nergens anders zo gaat, met uitzondering van bepaalde Belgische loges. Elders worden wel bouwstukken gepresenteerd, maar dat is in Open Loge. GON-loges compareren in de voorhof, volgens sommige bronnen sinds de loges in de loop van de 19de eeuw de beschikking begonnen te krijgen over eigen gebouwen. In een lezing in 1959 van broeder Pott (verschenen als artikel in Thoth 1969/5) wordtstilgestaan bij de geschiedenis. In een latere bijdrage (Thoth 1963/3) veronderstelde broeder Pott dat de voorhofscomparitie is ontstaan ten gevolge van het in gebruik nemen van eigen gebouwen in de loop van de 19de eeuw. Die gebouwen moesten namelijk, aldus broeder Pott, worden gevuld. Een argumentatie waarbij maar niet verder wordt stilgestaan.
Comparitie dient verhogen van zelfkennis en bijdragen aan een betere wereld
Wie de gekende bronnen raadpleegt, komt weinig tot niets tegen over compareren. Kijk maar eens in de Vraagbaak, het Lexicon, het Vademecum of de publicatie Het Woord Gezocht. Ook het Woordenboek voor Vrijmetselaren van Carpentier-Alting (uit 1884) zegt er niks over. We vinden er niets tot weinig over in de instructieboekjes voor de drie blauwe graden. Ook de meer wetenschappelijke publicaties als die van de broeders Beekes, Peype, Pott, De Haan, Van der Loo of De Boer besteden er geen aandacht aan. Dat zijn trouwens wel allemaal namen van vroeger, want zo worden ze niet meer gemaakt… De voortreffelijke studie ‘Geschiedenis van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden’ uit 1967 zwijgt erover. En wie op zoek gaat in het overigens voortreffelijke digitale archief van Ritus en Tempelbouw wordt niet heel veel wijzer. Wie denkt dat de ‘Oude Pligten’ helderheid bieden, stuit op algemene, obligate passages die niets zeggen. En ook belangrijke publicaties als die van de hoogleraar Van de Sande en Michiel Dierickx S.J.gaan er niet op in. Kortom, er is een verbazingwekkende lacune in onze bronnen.
Wat is comparitie? Mijn eigen werkdefinitie luidt: “Een proces van verbindend en verdiepend begrijpen.” Natuurlijk is er het verbindend en verdiepend ontmoeten en begrijpen van de broeder bouwer. Maar daarmee en daardoor is er ook het verbindend en verdiepend begrijpen van de andere broeders in de broederkring en daarmee en daardoor is er bovenal het verbindend en verdiepend begrijpen van jezelf. Het bouwstuk en het gesprek erover zouden je dichter bij jezelf moeten brengen. De vorm van de comparitie wordt bepaald door het doel, namelijk de ontwikkelingsweg van ieder van ons. Dat is de basis. Maar geen misverstand: de vorm volgt de inhoud. Het is daarbij van groot belang dat een broederkring eenzelfde, gedeelde notie heeft van wat er wordt bedoeld met deze methode. Broeders in één en dezelfde broederkring moeten met elkaar echt één en dezelfde comparitietaal spreken.
Wat is het dus wel en wat vooral niet?Het is het op zoek gaan naar begrijpen van de broeder bouwer en daarmeeverdiepen van de ontmoeting met de andere broeders in de broederkring. Compareren is niet een discussie of een debat. Het is zelfs geen dialoog: de communicatie tussen broeder bouwer en de broeders in de broederkring beperkt zich namelijk tot één hoogstens enkele vragen en de com-Kijkje in een logecomparitie in de 18de eeuw. (Collectie Vrijmetselarijmuseum Den Haag) paritie is niet een vorm van waarheidsvinding. Het is wel het actief zoeken van de verschillen, opdat je die beter kunt begrijpen. De comparitie is geen filosofisch gesprek: de comparitie haalt er geen externe deskundigen of bronnen bij en het is daarmee geen gezamenlijke verkenning van een probleem. De comparitie is dus zeker niet het vergelijken van meningen, inzichten, oordelen, visies, opvattingen of kennis. Dat worden maar al te gauw complete co-referaten waarin broeder bouwer wordt achtergelaten. Het moet wezenlijk worden onderstreept dat compareren niets te maken heeft met vergelijken. Daar zijn de schaarse bronnen gelukkig wel heel duidelijk over. Het heeft werkelijk helemaal niets van doen met het Franse woord vergelijken, ‘comparer’. Het is al zeker niet de gelegenheid om te laten zien dat je van een onderwerp ook wat weet. Sterker nog, als je er meer van weet dan broeder bouwer, hou je je mond. Comparities zijn namelijk niet primair het delen van kennis, maar van vragen, inzichten, en vooral aarzelingen.En als je meer te vertellen dan te vragen hebt, hou je zelf maar een bouwstuk.
Kijkje in een logecomparitie in de 18de eeuw. (Collectie Vrijmetselarijmuseum Den Haag)
Het kan zijn dat een broeder bouwer een specifieke vraag voorlegt. Maar als de vraag zeer diep ingaat op de eigen wordings geschiedenis van de betrokken broeder is het tijd voor verhoogde dijkbewaking. Immers, in de broederkring zitten over het algemeen zeer weinig broeders die voldoende psychologische of therapeutische kennis in huis hebben. Bovendien hebben die professionals een gedragscode die verhindert dat ze ongevraagd gaan diagnosticeren en be han delen. Iets anders is dat een broeder gevoed kan worden, vooral met inzichten. Maar vrijmetselaren komen niet samen om elkaar te gaan adviseren. De vrijmetselarij is een broederkring en geen therapeutische gemeenschap. De syllabus van het IMV uit alweer 2017 is geen goede beschrijving. Eerder integendeel. Compareren wordt daarin beschreven als de wisseling van argumenten om te overtuigen, getuige bijvoorbeeld de zin: “Een broeder laat zich natuurlijk alleen overtuigen als er eenkrachtig tegenargument komt waarmee hij het wèl eens is.” Dat kan natuurlijk niet de stijl zijn der vrije metselaren. Kortom, compareren is in elk geval luisteren en reflecteren, en dat kan leiden tot vragen. Maar dat vragenstellen is niet verplicht. Wie niet de behoefte heeft te spreken, luistert. En in de woorden van een jonge broeder in mijn loge wordt de wereld mooier als we leren luisteren. Als de comparitie goed verloopt, genieten we van het mooie moment. Dan gaan we vervuld terug naar het Westen. Vaak ervaren we dit als we in kleinere kring samenkomen, zoals in huiskamerbijeenkomsten of tijdens mentoraatssessies of instructies. Laten we eraan werken dat het in bredere kring ook kan. Hier helpt de vraag wanneer een comparitie succesvol is. Of, anders gezegd, hoe helpen bouwstukken comparitie iedere vrijmetselaar in diens eigen ontwikkeling? Deftig gezegd is het compareren een vehikel voor empathie, voor het je willen verbinden met de ander. Verbinding is immers niet mogelijk zonder empathie. Daar begint het mee. Daarom mag emotie.
De loge is een broederkring en niet een therapeutische gemeenschap
In de benadering die in dit artikel ontwikkeld wordt, lijkt een tegenstelling te bestaan tussen het ontmoeten en begrijpen van de broederbouwer enerzijds en de samenspraak, het wij en het samen anderzijds. Maar natuurlijk beweegt het broederlijke gesprek zich tussen die twee uitersten. Belangrijk is of de broederkring de broeder zelf wil begrijpen óf diens verhaal. Zoals een broeder leerling in mijn eigen loge zich afvroeg: is het belangrijk hém te begrijpen of hét te begrijpen? Comparities bewegen zich tussen de ontmoeting met de broeder bouwer, de andere broeders en jezelf enerzijds, en de samenspraak, het samen, de vrijmetselarij van het wij, anderzijds.
Ergens behoort de loge een vrijplaats te zijn van vrije mannen die met behoud van de verschillen elkaar zoeken in het begrijpen van elkaar. In de loge spelen we het spel van de vrije gedachte, en voor elk spel bestaan spelregels. Die gelden altijd voor allen in alle gevallen. De comparitie behoeft die spelregels. In het compareren vul je, met elkaar, een vrije ruimte en hoe meer je je daarbij houdt aan samen af te spreken regels, hoe meer ruimte er is. Zo komen we in de buurt van ‘de magie van het moment’.
Met behoud èn respect voor de verschillen tussen loges is het daarom van belang om in een loge een gedeelde notie te hebben: zo doen wij het! Met deze spelregels kan het compareren zich ontwikkelen tot een oefenplaats voor het zoeken van harmonie, niet in het minst om mee te nemen naar het Westen. Niet om verschillen weg te stukadoren met weer die eeuwige troffel der liefde, maar om te leren die verschillen juist te vieren. Wie wil leven vanuit het verschil, doet er goed aan zich bewust te zijn van wat daarvoor nodig is. Compareren is een driewerf ontmoeten: met de broeder bouwer, met de andere broeders in de broederkring en bovenal de ontmoeting met jezelf. Zo kan compareren een mooie bijdrage vormen voor de vrijmetselarij van het wij. Begrijpen en ontmoeten, dát zijn de kernthema’s. En daarbij komt dat de comparitie een oneindige ontmoeting is.
De ontmoeting eindigt immers helemaal niet als de Redenaar zijn getuigenis heeft gegeven. Wie weet begint het dan pas, in het overwegen, het kauwen op wat je hebt gehoord. Op de fiets of in de auto op weg naar huis en ver daarna. Het begint telkens opnieuw.
Karel Musch (MA) is religiewetenschapper, essayist en ontmythologiserende romanticus.
