THOTH 2011 NR. 2
Het heilige vuur van de gezel
Op reis tussen hemel en aarde
Willem Verstraaten
“Ziet deze geheimzinnige Ster, en dat zij nooit uit uw geheugen ga! Zij is het zinnebeeld der ingeborene neiging die ons tot Hogere Zaaken opleid. Zij is het zinnebeeld van het heilige vuur daar de Groote Bouwmeester van ’t Heelal ons mede begaaft heeft.” Zo wordt de kern van de gezellengraad samengevat in een tweedegraads rituaal uit 1813. Aan dat heilige vuur is tweehonderd jaar later nog onverminderd behoefte.
Van de drie graden van de vrijmetselaar is de tweede mij het liefst. De gezel is de wereldbestormer die op reis gaat om zijn grenzen te overschrijden. Als we tot het uiterste durven te gaan, wordt ons soms een blik gegund op wat zich buiten ons bereik bevindt, maar onze sjibbolet zal ons altijd verraden als bewoners van dit mensenland aan deze zijde van de godenkust die blinkt aan de overzijde.
De aankomende gezel stommelt niet langer rond in de duisternis van zijn eigen ik, maar reist met open ogen, als een zelf-bewust mens. De hamer en beitel worden hem afgenomen en hij krijgt nu een heel ander soort gereedschap mee, met een meer indirecte functie; je kunt ermee meten en controleren. Hier is duidelijk de afstand te zien tussen de mens enerzijds en de hem omringende werkelijkheid anderzijds. In de tweede graad is de mens de maat van alle dingen.
Als de gezel zijn werktuigen goed gebruikt, krijgt hij een beter inzicht in alles waar hij mee in aanraking komt. Zoals de leerlinggraad een geestelijke geboorte weergeeft, zo is de tweede graad een symbool van het volle leven, van de waarneembare en maakbare werkelijkheid. Maar het rituaal maakt duidelijk dat de gezel er met daadkracht en ratio alléén niet komt. De werktuigen worden hem ontnomen, zijn vermogens blijken tekort te schieten.
Maar dan, als alles verloren lijkt, verschijnt in het oosten het licht van een vlammende ster, de ‘geheimzinnige ster’ waarop de achtbare meester in dat oude rituaal wees. Als het licht van die ster niet gezien wordt, is het bouwwerk van de gezel een luchtkasteel. De arbeid in het Westen is niet het hoogst bereikbare.
Ook in de vórm van de vlammende ster wordt de transcendentie van de waarneembare werkelijkheid gesymboliseerd. Het is een ster met vijf punten, die volgens de meeste maçonnieke historici oorspronkelijk de vier elementen water, vuur, aarde en lucht weergeven, plus de zogenaamde ‘quinta essentia’, de verbindende materie waarnaar de alchemisten op zoek waren.
We leven in een tijd waarin rancune, verongelijktheid, ressentiment, inhaligheid en angst de borreltafel, de media en de stembus domineren. Hoezeer we de elementen ook meester denken te worden, verworven zekerheden worden steeds opnieuw onderuit gehaald, met economische crises, volksopstanden in Noord-Afrika, een voortwoekerende oorlog in Afghanistan. Niet voor niets worden boeken als ‘De opstand der horden’ (José Ortega y Gasset) en ‘Untergang des Abendlandes’ (Oswald Spengler) weer uit de kast gehaald. Alle aanleiding voor vrijmetselaren om uit de kast te komen met hun levenshouding die materialisme en ego overstijgt.
Hoe loffelijk ons streven naar maatschappijverbetering ook lijkt, zonder een visie op de eeuwigheid leidt het alleen tot tweedimensionaal leven, tot een dorre zedenleer of een zielloos materialisme. De gezel die op zeker speelt en zich opsluit in de loge zonder zelf aan de slag te gaan, blijft de eeuwige leerling. Hij leert het leven alleen uit de tweede hand kennen, in hapklare brokjes opgediend in ‘De Wereld Draait Door’ en ‘Pauw & Witteman’. Televisie is een symbolische kennismaking met het leven; vrijmetselarij mag nooit alleen een symbolische manier van leven zijn.
“Er zijn meer zaken in hemel en aarde dan waarvan gedroomd wordt in uw filosofie, Horatio,” sprak Hamlet. Op niet mis te verstane wijze maakt het tweedegraads rituaal de vrijmetselaar duidelijk dat het leven meer om het lijf heeft dan hakken aan stenen en bouwwerken optrekken. Wat mankracht en ratio ook vermogen, het raadsel blijft. De reizen van de gezel zijn zoektochten naar het geheim waarvoor geen woorden zijn - alleen de eerste letter is ons ervan bekend -, maar wie oren heeft om te horen, hij hoort het.
Er is meer ‘Tussen baarmoeder en Alzheimer’ – zo luidt de ondertitel van de bestseller ‘Wij zijn ons brein’ van de hersenonderzoeker Dick Swaab – dan waarvan denkers en doeners kunnen dromen. Zijn wij nu gereduceerd tot ‘niet meer dan ons brein’, zoals in sommige besprekingen van het boek gesteld werd? Zijn wij niet meer dan een supercomputer die willoos de opdrachten van zijn maker uitvoert?
Kennis wordt altijd begrensd door de meetwerktuigen. Taal heeft een beperkte uitdrukkingsmogelijkheid. De waarheden van mensen zijn niet meer dan dat: waarheden binnen de grenzen van het menselijk domein. Alsof iemand die persoonlijk in de leer gaat bij de Grote Horlogemaker ook maar iets zou kunnen begrijpen van het raadsel van de tijd… |
Tijdschrift THOTH 
